تعریف بیابان

بیابان از دیدگاه اقلیم شناسان به مناطقی اطلاق می شود که:

- متوسط بارندگی ماهانه آن کمتر از دو برابر متوسط درجه حرارت ماهانه در تمام ایام سال باشد.

- متوسط بارندگی سالانه آن کمتر از 200 میلی مترباشد.

- تبخیر و تعرق بالقوه ماهانه و سالانه آن بیشتر از بارندگی ماهانه وسالانه باشد.

ولی تعریف جامع از بیابان زمانی شکل می گیرد که عوامل دیگری به جز اقلیم از جمله پوشش گیاهی، کاهش توان بیولوژیکی اکوسیستم ها، شدت فرسایش و کاهش حاصلخیزی خاک، محدودیت منابع آب و نهایتا تنگ شدن عرصه برای زیستن ساکنین اکوسیستم ها از مواردی است که باید بیابان را با آن محک زد.

یونپ در سال 1977 تعریفی از بیابان ارائه داد که طبق آن بیابان به اکوسیستم هایی اطلاق می گردد که استعداد تولید طبیعی گیاهی(بیوماس) در آنها کاهش یافته و یا اینکه از بین رفته است و این مهم نه تنها به عوامل اقلیمی بلکه به دیگر عوامل محیطی از جمله ساختار زمین شناسی، توپوگرافی، کیفیت و کمیت منابع آب و خاک و بخصوص دخالتهای تخریبی انسان در محیط بستگی دارد.

وضعیت بیابانهای جهان:

آمار منتشره توسط FAO نشان می دهد که از 16-15 میلیارد هکتار سطح خشکیهای جهان، 6/4 میلیارد هکتار آن (حدود 20% از سطح خشکیهای جهان) به عنوان بیابانها و کویرهای جهان شناخته می شود. آمار موجود نشان می دهد که 850 میلیون نفر از مردم جهان که 20% مردم دنیا را تشکیل می دهند معاش خود را از این سرزمینها بدست می آورند. 

وضعیت بیابانهای ایران:

ایران در کمربند کویرها و بیابانهای دنیا واقع شده است. کمربندی که از آفریقا شروع شده و تا صحرای گوبی در مغولستان ادامه دارد.

متوسط بارندگی سالانه کشور ما 250 میلی متر است با پراکنش های بسیار متفاوت به طوریکه عمده بارندگی های ایران در البرز شمالی و قسمت هایی از زاگرس رخ می دهد و اقلیم های مرطوب و نیمه مرطوب ایران در این نقاط مستقر هستند. اما میزان بارندگی در بقیه کشور بخصوص در حوزه مرکزی ایران به مراتب کمتر از 250 میلیمتر در سال است حتی در برخی مناطق مرکزی ایران میزان بارندگی سالانه صفر گزارش شده است در حالی که سهم کشور از خشکی های جهان تنها 2/1 درصد است با این حال 4/2 درصد از بیابانهای جهان را در خود جای داده است. بر اساس آخرین گزارش ارائه شده از سوی سازمان جنگلها و مراتع کشور در سال 1383 ، 80% از وسعت کشور ما در قلمرو اقلیم خشک و نیمه خشک قرار داشته و 34 میلیون هکتار از آن در قلمرو اراضی بیابانی و کویری واقع شده است. 

ویژگیهای عمومی بیابانهای ایران:

میانگین بارندگی و تبخیر به ترتیب یک سوم و 3 برابر میانگین جهانی است. مناطق بیابانی ایران با 34 میلیون هکتار وسعت حدود 25%  مساحت منابع طبیعی کشور را شامل می شود. این مناطق به لحاظ گستردگی در 17 استان و 97 شهرستان و با در نظر گرفتن حدود 39 میلیون نفر 2/58% از جمعیت کشور و بسیاری از شهرهای بزرگ از جمله تهران، اصفهان، شیراز، مشهد، اهواز و همچنین به لحاظ وسعت اراضی کشاورزی، صنایع، معادن، راه آهن، جاده ها، بنادر و مراکز مهم گردشگری و ... از امنیت به سزایی برخوردار هستند. 

وضعیت بیابانهای استان قم:

با در نظر گرفتن عوامل تاثیر گذار بر بیابانی شدن اراضی شامل زمین شناسی، ژئومورفولوژی، خاکشناسی، هوا و اقلیم، پوشش گیاهی و هیدرولوژی به اشکال مختلف می توان مناطق بیابانی استان را مشخص نمود. طبق بررسی به عمل آمده از بین عوامل مذکور کمترین سطح پوشش بیابان با مساحتی معادل 372246 هکتار (27% مساحت کل استان) را عامل ژئومورفولوژی تشکیل می دهد و بیشترین سطح مناطق بیابانی استان با مساحتی معادل 1276938 (94% مساحت کل استان) مربوط به عامل پوشش گیاهی می باشد. اما از تلفیق دوگانه عوامل پوشش گیاهی و اقلیم سطحی به میزان 846391 هکتار بیابان می باشد که این موضوع تاثیر مستقیم اقلیم بر پوشش گیاهی می باشد و بیانگر ارتباط مستقیم کاهش پوشش گیاهی با شرایط نا مطلوب اقلیمی است.

مساحت فصل مشترک کلیه لایه های شش گانه با سطحی بالغ بر 306786 هکتار معادل 3/24 درصد از سطح تحت پوشش عوامل بیابانی می باشد که تحت عنوان بیابانهای سخت و یا واقعی نام نهاده شده است.

قابل ذکر است که سهم کلیه عوامل مذکور در تعیین قلمرو بیابان از نظر وزنی یکسان نمی باشد و امکان اینکه یک عارضه بیابانی همچون گنبد نمکی در نقشه زمین شناسی حاکی از بیابان سخت و لم یزرع باشد در حالیکه این عامل موید آن نباشد وجود دارد. این موضوع حکایت از وجود یک بیابان سخت متاثر از دو یا چند عامل بیابانی است بنابراین بررسی تاثیر هرکدام از عوامل نیاز به انجام یک طرح تحقیقاتی مجزا خواهد داشت. چند نکته قابل ذکر در این رابطه به شرح ذیل می باشد:

1-   عوامل شش گانه همچون عوامل علت و معلولی بر یکدیگر اثر می گذارند اما عوامل ژئومورفولوژی و زمین شناسی اساسا بنیادی می باشند و تنها عامل اقلیم آن هم در دراز مدت بر آنها اثر دارد.

2-   عامل خاک وابستگی زیادی به دو عامل زمین شناسی و ژئومورفولوژی دارد و عامل هیدرولوژی به این وابستگی افزونی می بخشد.

3-   پوشش گیاهی تنها عاملی است که به سایر عوامل وابستگس کامل دارد اما میزان وابستگی آن ب سایر عوامل ناهمسان می باشد.

4-   اقلیم و پوشش گیاهی متاثر از یکدیگر می باشند اما آن چه مسلم است اقلیم تاثیر مشهودی بر پوشش گیاهی دارد.

ویژگیهای عمومی بیابانهای استان قم:

مناطق با بارندگی کمتر از 150 میلی متر که خاک آنها دارای EC و یا قلیائیت بالای 12 داشته و سطح سفره زیرزمینی حدود 2 متر و کمتر داشته باشد به اضافه کل سازندهای تبخیری موجود در سطح استان بیابانهای استان را تشکیل می دهند. طبق تعریف که شامل سه عامل اقلیم، خاک و زمین شناسی است با توجه به تابعیت بسیار زیاد پوشش گیاهی و شرایط هیدرولوژی و هیدروژئولوژی از عوامل مذکور در تعریف استفاده نشده است.

صفحه اصلی  |  تماس با ما  | نقشه سایت